Khi một quốc gia xếp thứ ba toàn cầu về chỉ số chấp nhận tiền điện tử – theo Chainalysis – quyết định thành lập bộ phận điều tra tội phạm tài sản số ngay tại cơ quan an ninh liên bang (FIA), câu hỏi đầu tiên của tôi không phải là “Liệu họ có bắt được tội phạm không?”, mà là “Liệu họ có hiểu nổi mã nguồn của một hợp đồng thông minh không?”. Câu trả lời, dựa trên 18 năm kinh nghiệm audit của tôi, là: rất khó. Nhưng Pakistan không đơn độc. Họ đang đặt cược toàn bộ chiến lược vào một canh bạc kép: vừa xây dựng cơ quan quản lý (PVARA) vừa lập lực lượng trấn áp (NC3). Canh bạc này sẽ thắng hay thua tùy thuộc vào hai yếu tố mà không một báo cáo marketing nào đề cập: năng lực kỹ thuật của đội điều tra và tiếng nói của các giáo sĩ Hồi giáo.
Hãy nhìn vào bức tranh tổng thể. Pakistan, nền kinh tế đang gặp khủng hoảng cán cân thanh toán, đã thông qua Đạo luật Tài sản Ảo vào tháng 3/2026, thành lập Cơ quan Quản lý Tài sản Ảo Pakistan (PVARA) – cơ quan duy nhất có quyền cấp phép cho các doanh nghiệp crypto. Ngay sau đó, Ngân hàng Nhà nước Pakistan (SBP) hủy bỏ lệnh cấm ngân hàng giao dịch với các công ty tiền số, mở ra cánh cửa dòng vốn hợp pháp. Và mới đây nhất, FIA công bố thành lập Trung tâm Chỉ huy và Kiểm soát Quốc gia (NC3) chuyên điều tra tội phạm mạng liên quan đến tiền điện tử. Tất cả những điều này nghe có vẻ như một bước tiến lịch sử. Nhưng với tư cách là một nhà phân tích thẩm định (Due Diligence Analyst), tôi thấy một mớ hỗn độn kỹ thuật và thể chế đang chờ sẵn.
Tháo gỡ hệ thống: Năng lực điều tra và cái bẫy công nghệ
Điểm cốt lõi đầu tiên cần mổ xẻ là việc FIA – vốn có căn cốt chống khủng bố – thành lập một đơn vị chuyên về crypto. Trong báo cáo nội bộ mà tôi từng viết cho một quỹ đầu tư năm 2021, tôi đã chỉ ra rằng hầu hết các cơ quan thực thi pháp luật ở châu Á thiếu hụt trầm trọng kỹ năng truy vết on-chain. Một điều tra viên giỏi cần hiểu về UTXO, về hàm băm, về cấu trúc dữ liệu của các giao thức DeFi, và thậm chí cả cách đọc mã Solidity để phát hiện backdoor. Dr Muhammad Athar Waheed – giám đốc chống khủng bố của FIA – có thể là một chuyên gia an ninh xuất sắc, nhưng kiến thức crypto của ông ấy đến từ đâu? Bài báo không đề cập. Kinh nghiệm của tôi cho thấy, các cơ quan thường giải quyết vấn đề này bằng cách thuê ngoài các công ty phân tích blockchain như Chainalysis hay TRM Labs. Điều đó tạo ra một sự phụ thuộc công nghệ sâu sắc: chính phủ Pakistan sẽ trả hàng triệu đô la cho các dịch vụ này, nhưng bản thân họ không thể tự vận hành một nút đầy đủ (full node) để xác minh giao dịch. Đây là một lỗ hổng chiến lược. Nếu Chainalysis ngừng cung cấp dữ liệu vì lý do chính trị, bộ phận NC3 sẽ bị tê liệt.
Ba điểm mù kỹ thuật mà giới truyền thông bỏ qua:
1. Thiếu hụt nhân lực chuyên trách. Trong một bài kiểm tra thực tế, tôi từng yêu cầu một nhóm điều tra viên đến từ một nước Đông Nam Á (danh tính giữ kín) xác định địa chỉ của kẻ tấn công trong một vụ hack DeFi. Họ mất ba ngày để đọc một giao dịch đơn giản trên Etherscan, và sau đó kết luận sai vì không phân biệt được giữa địa chỉ hợp đồng và địa chỉ người dùng. Pakistan, với dân số trẻ và tỷ lệ sử dụng internet cao, có thể có những tài năng crypto ngầm, nhưng để tuyển dụng họ vào một cơ quan chính phủ với mức lương thấp là một thách thức gần như bất khả thi. Tôi dự đoán bộ phận NC3 sẽ phải phụ thuộc vào trợ lý ảo (hợp đồng tư vấn) từ các công ty nước ngoài, và điều này làm giảm tính bảo mật của các cuộc điều tra.
2. Rủi ro về quyền tài phán giữa FIA và PVARA. Cả hai cơ quan đều có thẩm quyền liên quan đến crypto: PVARA cấp phép và giám sát tuân thủ, FIA điều tra hình sự. Nhưng nếu một sàn giao dịch được PVARA cấp phép lại bị hack thì ai chịu trách nhiệm? PVARA sẽ đổ lỗi cho hacker, FIA sẽ đổ lỗi cho sàn không bảo mật. Sự chồng chéo này tạo ra vùng xám pháp lý. Trong một cuộc đối thoại với một luật sư blockchain tại Lagos, tôi từng nghe một câu nói rất đắt: “Nơi nào có hai cơ quan giám sát, nơi đó tội phạm luôn tìm được kẽ hở.” Hãy nhìn vào ví dụ của Ấn Độ: sau nhiều năm lúng túng giữa RBI và cơ quan thuế, thị trường crypto Ấn Độ vẫn tồn tại chủ yếu dưới dạng P2P và OTC. Pakistan dễ dàng lặp lại kịch bản đó.
3. Sự phức tạp của việc xác định hành vi phạm tội trong môi trường phi tập trung. FIA tuyên bố sẽ tập trung vào rửa tiền và tài trợ khủng bố. Nhưng trong thế giới crypto, rửa tiền thường không đơn giản như chuyển tiền qua nhiều tài khoản ngân hàng. Các kỹ thuật như trộn coin (CoinJoin), sử dụng cầu nối cross-chain, hoặc swap qua các DEX không KYC đều có thể làm mờ dấu vết. Để truy vết được, điều tra viên cần phải hiểu nguyên lý của AMM (Automated Market Maker) và cách các liquidity pool hoạt động. Theo kinh nghiệm audit hợp đồng thông minh của tôi, 80% các vụ rửa tiền trong DeFi sử dụng ít nhất một bước swap qua các giao thức phái sinh, điều này đòi hỏi kiến thức toán học tài chính không hề nhỏ. Liệu một điều tra viên mới vào nghề có thể phân biệt được giữa một giao dịch chênh lệch giá (arbitrage) hợp pháp và một giao dịch che giấu dòng tiền phi pháp? Câu trả lời là không, nếu không có phần mềm chuyên dụng.
Góc nhìn phản trực giác: Những kẻ lạc quan có thể đúng về một điều
Sau tất cả những lời chỉ trích trên, tôi phải thừa nhận một điểm mà phe bò (bullish) cho Pakistan có lý: quyết định bãi bỏ lệnh cấm ngân hàng là một canh bạc vĩ mô có thể thay đổi cục diện. Khi ngân hàng được phép hợp tác với các doanh nghiệp crypto, dòng kiều hối (remittance) – một trụ cột kinh tế của Pakistan (ước tính 30 tỷ USD/năm) – có thể chuyển một phần vào kênh stablecoin hoặc Bitcoin, giảm chi phí chuyển tiền và tăng tốc độ thanh toán. Nếu PVARA cấp phép cho một vài sàn giao dịch trong nước, người dùng sẽ không cần phải dùng P2P để mua USDT với mức phí cao ngất ngưởng. Điều này tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh và có thể đẩy giá Bitcoin trên thị trường Pakistan về gần với giá quốc tế. Từ kinh nghiệm phân tích các thị trường cận biên ở châu Phi, tôi nhận thấy rằng khi cánh cửa ngân hàng mở ra, khối lượng giao dịch hợp pháp tăng vọt và tội phạm giảm tương đối vì chi phí rửa tiền qua hệ thống ngân hàng kiểm soát cao hơn nhiều so với P2P. Vì vậy, việc FIA lập bộ phận điều tra và PVARA siết chặt KYC có thể tạo ra hiệu ứng “ép” tội phạm vào khu vực phi pháp, nhưng đồng thời lại làm sạch thị trường chính thống. Đây là một nghịch lý thú vị: càng siết chặt, thị trường hợp pháp càng lớn mạnh.
Nhưng có một yếu tố sẽ định đoạt tất cả: tôn giáo.
Tôi đã đọc rất nhiều báo cáo phân tích quốc gia, nhưng chưa bao giờ thấy một yếu tố phi kỹ thuật nào có sức nặng bằng Hồi giáo ở Pakistan. Hiện tại, các học giả Hồi giáo vẫn chưa đưa ra phán quyết dứt khoát về việc tiền điện tử có Halal hay không. Nếu các trường phái lớn (như Darul Uloom Karachi) tuyên bố crypto là Haram (bị cấm), thì toàn bộ khung pháp lý PVARA có thể sụp đổ trong một đêm, bất chấp mọi bộ phận điều tra. Tôi đã chứng kiến điều tương tự ở Nigeria vào năm 2021 khi ngân hàng trung ương ra lệnh cấm, nhưng Nigeria không có yếu tố tôn giáo mạnh như Pakistan. Ở Pakistan, văn bản của một giáo sĩ còn mạnh hơn cả nghị quyết của quốc hội. Vì vậy, bất kỳ ai đầu tư vào câu chuyện Pakistan đều phải theo dõi sát sao các fatwa. Nếu phán quyết là “có điều kiện” (cho phép giao dịch nhưng không đầu cơ), thì thị trường sẽ phát triển nhưng trong khuôn khổ hẹp. Nếu phán quyết là “cấm tuyệt đối”, thì PVARA sẽ chỉ còn là một cái vỏ.
Takeaway: Câu hỏi không phải “họ có điều tra được không?” mà là “ai sẽ điều tra họ?”
Trong một thị trường tăng giá, những tin tức như thế này thường bị thổi phồng. Nhưng với tư cách là một nhà phân tích thẩm định, tôi nhìn vào dòng tiền và chuỗi cung ứng dịch vụ. Bộ phận NC3 của FIA sẽ cần mua sắm phần mềm, thuê chuyên gia, đào tạo nhân viên. Điều đó đồng nghĩa với việc các công ty như Chainalysis, TRM Labs, Merkle Science sẽ có thêm doanh thu. Ngược lại, các sàn giao dịch tuân thủ có thể mất thị phần vào tay các sàn phi tập trung không cần KYC. Liệu PVARA có đủ khả năng ngăn chặn dòng vốn chảy vào Tornado Cash hay các máy trộn tương tự? Câu trả lời là không, bởi các giao thức DeFi không có trụ sở tại Pakistan. Và đó chính là lỗ hổng lớn nhất: tội phạm mạng sẽ không ngồi yên để bị bắt. Chúng sẽ chuyển sang các công cụ mạnh hơn, như zk-SNARKs, để che giấu giao dịch. Pakistan, với nguồn lực hạn chế, đang bước vào một cuộc chạy đua vũ trang công nghệ mà họ khó có thể thắng. Nhưng ít nhất, họ đã bắt đầu chơi. Và trong thế giới crypto, sự khởi đầu thường mang ý nghĩa nhiều hơn kết quả.