Trong bảy ngày qua, một giao thức rollup mới ra mắt đã mất 40% thanh khoản LP chỉ sau ba ngày vì nhà đầu tư hoảng loạn trước tin tức về phí DA tăng vọt. Nhưng câu chuyện thực sự không nằm ở phí – nó nằm ở một sự thật phản trực giác mà hầu như không ai trong cộng đồng Web3 muốn thừa nhận: 99% rollup hiện tại không tạo đủ dữ liệu để cần một lớp Data Availability (DA) chuyên dụng.
Tôi đã chứng kiến điều này từ năm 2021, khi còn điều hành chương trình đào tạo DeFi cho 150 sinh viên tại Georgetown. Khi đó, ai cũng nói về băng thông, về sharding, về Celestia. Nhưng khi tôi ngồi xuống phân tích dữ liệu on-chain của 20 rollup hàng đầu, tôi nhận ra một điều: khối lượng dữ liệu thực tế mà chúng tạo ra thấp hơn nhiều so với dung lượng mà các giải pháp DA chuyên dụng cung cấp. Vấn đề không phải là công nghệ – vấn đề là sự thổi phồng.
Hãy nhìn vào con số: một rollup điển hình như Arbitrum One, với hàng trăm nghìn giao dịch mỗi ngày, chỉ sản sinh khoảng 10-15 MB dữ liệu calldata mỗi ngày lên Ethereum L1. Trong khi đó, một giải pháp DA như Celestia cung cấp băng thông lên tới 2 MB mỗi block – tức 2880 MB mỗi ngày. Tức là rollup chỉ sử dụng chưa tới 0.5% dung lượng khả dụng. Những con số này không phải là bí mật – chúng có sẵn trên Etherscan. Nhưng các dự án DA vẫn huy động hàng trăm triệu USD với lời hứa về một tương lai mà dữ liệu sẽ tràn ngập.
Điều này đưa chúng ta đến một insight quan trọng: cuộc chiến DA thực sự không phải là về việc thiếu băng thông, mà là về việc thiếu nhu cầu thực tế. Hầu hết các rollup hiện tại – đặc biệt là những ứng dụng DeFi và NFT – có throughput thấp đến mức chúng có thể dễ dàng đăng dữ liệu lên Ethereum L1 mà không gặp vấn đề gì. Ngay cả với Optimism, vốn xử lý hàng triệu giao dịch mỗi tháng, tổng dữ liệu calldata vẫn chỉ chiếm một phần nhỏ so với dung lượng block của Ethereum. Vậy tại sao chúng ta lại cần một lớp DA riêng?
Câu trả lời nằm ở câu chuyện kể. Thị trường tăng giá đã biến 'phân mảnh dữ liệu' thành một vấn đề cấp bách để bán token. Nhưng khi tôi tổ chức các buổi Zoom hàng tuần với cộng đồng Crypto Resilience Circle trong bear market 2022, tôi thấy rõ: những người thực sự xây dựng – founder, dev, researcher – đều biết rằng nhu cầu DA thực tế thấp hơn nhiều so với kỳ vọng. Một trong số họ, founder của một rollup gaming, thừa nhận: 'Chúng tôi chỉ cần DA khi chúng tôi mơ về một tương lai 1000 TPS. Hiện tại, Ethereum L1 là đủ.'
Góc nhìn phản trực giác: DA chuyên dụng là giải pháp cho một vấn đề chưa tồn tại. Những người ủng hộ Celestia, EigenDA hay Avail sẽ nói rằng chúng ta đang chuẩn bị cho tương lai khi mà hàng triệu rollup xuất hiện. Nhưng tương lai đó cách xa hiện tại ít nhất 3-5 năm, và trong thời gian đó, các rollup sẽ phải đối mặt với một vấn đề khác cấp bách hơn nhiều: thanh khoản phân mảnh, trải nghiệm người dùng kém, và thiếu ứng dụng giết chết. Xây dựng cơ sở hạ tầng cho một nhu cầu chưa có là cách nhanh nhất để đốt tiền.
Tôi nhớ lại năm 2017, khi tôi tổ chức 12 buổi hội thảo về triết lý phi tập trung giữa ICO boom. Khi đó, ai cũng nói về 'blockchain sẽ thay đổi mọi thứ', nhưng thực tế là 90% ICO không có sản phẩm. Ngày hôm nay, chúng ta đang lặp lại lịch sử với DA. Các dự án DA đang bán một giấc mơ về quy mô, nhưng quên mất rằng hầu hết các rollup thậm chí còn chưa có người dùng. Một rollup với 100 giao dịch mỗi ngày không cần một lớp DA có thể xử lý 100.000 giao dịch mỗi giây. Đó là sự lãng phí tài nguyên và sự đánh lạc hướng khỏi những vấn đề thực sự.
Đừng xây app, hãy xây niềm tin. Câu nói này của tôi từ năm 2020 vẫn đúng. Niềm tin không đến từ việc có lớp DA nhanh nhất, mà từ việc có sản phẩm giải quyết vấn đề thực sự. Khi tôi dẫn dắt dự án NFT 'Art for Impact' vào năm 2021, chúng tôi không chọn một L2 siêu nhanh – chúng tôi chọn Ethereum L1 vì nó đủ an toàn và phi tập trung. Và kết quả? 500 ETH quyên góp cho giáo dục blockchain. Không DA, không sharding, chỉ có giá trị thực.
Nhìn về phía trước, tôi tin rằng câu chuyện DA sẽ tự điều chỉnh. Khi thị trường đi ngang này kết thúc, những dự án DA nào không chứng minh được nhu cầu thực tế sẽ chết. Chỉ những ai tập trung vào việc giải quyết vấn đề hiện tại – như giảm phí calldata cho rollup vừa và nhỏ – mới sống sót. Còn lại, đó chỉ là một lớp thổi phồng khác.
Bạn có tin rằng rollup của mình thực sự cần một lớp DA riêng? Hãy nhìn vào con số – và nhìn vào ví của bạn.